تبلیغات
مهدویت - مهدویت در جنبش‌های اسلامی معاصر
یکشنبه 10 مرداد 1389

مهدویت در جنبش‌های اسلامی معاصر

   نوشته شده توسط: سید جعفر    نوع مطلب :مقالات ،

جریان‌های معاصر بر اساس نوع نگاه به حدیث نبوی "افضل الاعمال انتظار الفرج " دو گونه شده‌اند. گروهی با تاكید بر كلمه‌ «اعمال» وظیفه منتظر واقعی را عملكرد مثبت برای زمینه‌سازی تفسیر كرده‌ و گروهی با تأكید بر «انتظار» عمل مثبت را در دوران غیبت منكر شدند و به گوشه‌نشینی و سكولاریسم روی آوردند.


جریان‌های معاصر بر اساس نوع نگاه به حدیث نبوی "افضل الاعمال انتظار الفرج " دو گونه شده‌اند. گروهی با تاكید بر كلمه‌ «اعمال» وظیفه منتظر واقعی را عملكرد مثبت برای زمینه‌سازی تفسیر كرده‌ و گروهی با تأكید بر «انتظار» عمل مثبت را در دوران غیبت منكر شدند و به گوشه‌نشینی و سكولاریسم روی آوردند.

جنبش های اسلامی بدون استثنا، دستیابی به عدالت را به عنوان یكی از اهداف خود مطرح كرده‌اند. یا این هدف، اصلی‌ترین هدف جنبش بوده یا اینكه به عنوان یكی از اهداف فرعی مطرح و پی‌گیری شده است. بررسی نگرش جنبش‌های اسلامی به مهدویت با این رویكرد كه این آموزه، رسیدن به عدالت مورد نظر را در بطن خود دارد، گام مهمی برای شناختن بیشتر جبنش های عدالتخواه اسلامی خواهد بود.

اعتقاد به مهدویت در طول تاریخ، حركت‌ها و جنبش‌های بسیاری را باعث شده است. این حركت‌ها در میان اهل سنت گاه به ظهور مدعیان مهدویت انجامیده است كه از آن جمله می‌توان به محمداحمد سودانی (1879 میلادی) و محمد بن تومرت مراكشی (1130 میلادی) اشاره كرد. و گاه به افرادی منجر شده است كه خود را مرشد می‌نامیده‌اند كه از آن جمله حسن البناء، بنیانگذار اخوان المسلمین می‌توان اشاره كرد.

اما در میان شیعیان، اعتقاد به موعود گونه‌ای دیگر رخ نموده است. بنابراین اعتقاد موعود ِ غایب از نظر، زنده است و او این موعود كاملاً مشخص و معلوم است و نشانه‌هایی دارد كه او را از مدعیان دروغین متمایز می‌كند. از این رو جنبش‌هایی كه با اندیشه‌ی شیعی رخ نموده‌اند، از ادعای مهدویت تهی بوده‌اند. اما تلاش استعمارگران و قدرت‌های شرق و غرب برای ترویج اندیشه‌هایی چون بابیت و بهائیت، با هدف انحراف از اندیشه‌ مهدویت رخ داده است كه البته در میان عامه‌ی مردم چندان جایگاهی نداشته است.

* انواع نگرش‌ها به مهدویت

به طور كلی جریانات معاصر بر اساس نوع نگاه به حدیث نبوی "افضل الاعمال انتظار الفرج " دو گونه شده‌اند. گروهی با تاكید بر كلمه‌ اعمال، وظیفه‌ منتظر واقعی را عمل كردن ِ مثبت برای زمینه‌سازی تفسیر كرده‌اند و گروهی با تأكید بر انتظار، عمل ِ مثبت را در دوران غیبت منكر شدند و به گوشه‌نشینی و چله‌نشینی روی آورند و مسئولیت اجتماعی خود را در بی‌توجهی به سیاست مدن و نفی سیاست دین‌مدارانه دیدند.

این دو گونه‌ از نگرش، در سال‌های مبارزات امام خمینی(ره) و نهضت اسلامی تأثیر زیادی بر به تحلیل رفتن توانایی امت اسلامی داشته است و هم‌اكنون هم می‌توان ریشه‌هایی از این نگرش را در ترویج اسلام سكولار دید. امام خمینی(ره) پس از پیروزی انقلاب اسلامی از نفوذ این جریان به درون مناصب كشوری تحذیر داد و با آمریكایی نامیدن این نگرش، آن را در برابر تفسیر ِ انقلابی از اسلام (كه آن را اسلام ناب محمدی می‌نامید) قرار داد.

از جهت دیگر می‌توان دو گونه جنبش اجتماعی را در دوران معاصر مشاهده كرد كه بر اساس نوع ارتباط و نگرش به قدرت حاكم، گونه‌های متفاوتی از جریان اجتماعی را پدید آورده‌اند. یكی از این دو نگرش را می‌توان نگرش ساختارشكنانه نامید كه در آن با توجه به عدم امكان اصلاح نظام موجود، حكم به انقلاب می‌كند و نظام سیاسی تازه‌ای را پیشنهاد می‌كند كه مهمترین این جنبش‌ها انقلاب اسلامی بوده است كه بنیان نظام مبتنی بر نظام پادشاهی را برافكند و نظام مردم‌سالاری دینی را جایگزین كرد.

جنبش اصلاحی نوع دیگری از حركت اجتماعی بوده است كه بی‌آنكه به برانداختن حاكمیت‌ها بیاندیشد، به اصلاح برخی روندها همت می‌گمارد. شاخص‌ترین ِ این موارد را می‌توان در صدور فتوای حرمت تنباكو توسط میرزای شیرازی دید. كه هر چند این فتوا در برابر قدرت شاه صادر شد و او را ملزم به قبول ِ خواست خود كرد، اما نفی ساختار مطلقه‌ی سلطنت در آن وجود نداشت. ملی شدن صنعت نفت هم از چنین جریاناتی در تاریخ معاصر است.

سید جمال‌الدین اسدآبادی نماینده‌ی اندیشه‌ی اصلاح‌گری بود. او در آخرین نامه‌ی خود از باب‌عالی استانبول زندانی به هم مسلك‌های ایرانی خود می‌نویسد: "ای كاش من تمام تخم افكار خود را در مزرعه مستعد افكار ملت كاشته بودم. چه خوش بود تخم‌های بارور و مفید خود را در زمین شوره‌زار سلطنت فاسد نمی‌نمودم. آنچه در آن مزرعه كاشتم، به نمو رسید. هرچه در این زمین كویر غرس نمودم فاسد گردید. در این مدت، هیچ‌یك از تكالیف خیرخواهانه من، به گوش سلاطین مشرق فرو نرفت. همه را شهوت و جهالت مانع از قبول گشت. "

* برخی نتایج اعتقاد به مهدویت در جنبش‌های اجتماعی

- یك. عدم سرخوردگی و یأس

اعتقاد به مهدویت مانع از سرخوردگی می‌شود و باعث می‌شود كه فرد آرمان‌خواه از نرسیدن به آرمان‌ها و مطلوب خود مأیوس نشود. فرد معتقد، همواره به یاد می‌آورد كه مدینه‌ی فاضله‌ای كه ترسیم می‌كند، جز در پرتو حكومت و ظهور معصوم دست یافتنی نیست. انسان منتظر، خود را زمینه‌ساز می‌داند و سعی مجدّانه‌ای را برای آماده‌سازی جامعه برای ظهور به عمل می‌آورد.

- دو. جهانی‌نگری

چون مهدی (علیه‌السلام) منجی همه‌ی عالم است، اعتقاد به مهدویت، باعث می‌شود كه جنش مبنتی بر مهدویت به همه‌ی مردم (فارغ از تفاوت‌ها در جنس و نژاد و مذهب) نگاه كند. چرا كه معتقد است كه همه‌ی عالمیان باید آمادگی برای آن اتفاق بزرگ داشته باشند و همه مخاطب پیام موعود هستند. از همین جهت بود كه امام خمینی صدور انقلاب را از آرمان‌های نهضت اسلامی خود می‌دانست و ابلاغ ارزش‌های اسلامی به مردم سایر نقاط جهان، وظیفه‌ی نظام اسلامی می‌دانست.

- سه. تأكید بر عدالت

امام مهدی (علیه‌السلام) مظهر عدالت‌گستری است. و در روایات آمده است كه "الذی یملاء الارض قسطاً و عدلاً كما ملئت ظلماً و جوراً " او زمین را از قسط و عدل پر می‌كند، هم‌چنن كه ]پیش از او[ از ظلم و جور پوشیده شده بود. مهدی‌باوران خود را در جهت تأمین این اندیشه مكلف می‌دانند كه زمینه‌ی گسترش عدالت را فراهم آوردند. مبارزه‌ی بی‌امان با حاكمان ظلم و جور و تأكید بر ایجاد حكومت اسلامی از نتایج این باور عمیق است.

- چهار. معنویت در بستر اجتماع

معتقدان به مهدویت، این اندیشه را در بستر اجتماعی ساری و جاری می‌دانند و هیچ امری را خارج از بستر دین نمی‌دانند. حتی آنگاه كه به تجربی‌ترین علوم مجهز می‌شوند، این امر را به دلیل تأكید اسلام بر دقت در آیات خداوند در آفاق و انفس می‌دانند. این اندیشه باعث می‌شود كه مهدی‌باوران به خود اجازه ندهند تا اخلاق اسلامی را حتی لحظه‌ای فراموش كنند و همواره خود را در برابر امام حی می‌بینند و تمرد از دستور الهی را باعث ناراحتی قلب آن امام می‌شمارند.

- پنج. اعتقاد به عنوان محور اصلی نهضت

تئوری های متفاوتی برای ضرورت یا شیوه‌ی تشكیلات وجود دارد. اعتقاد به مهدویت، باعث می‌شود كه حركت‌های اجتماعی به سمت آگاهی‌محوری سوق پیدا كنند. در این نگرش، تقسیم وظایف هم اگر صورت پذیرد، نه برای آن است كه فرد را از حضور یا دخالت در سایر بخش‌ها باز دارند (چنان‌چه در تشكیلات‌های غیراسلامی وجود داشته است) بلكه همه‌ی افراد نسبت به سایر بخش‌ها احساس مسئولیت می‌كنند و هركجا كه لازم باشد، حضور می‌یابند. هیچ عملی برای برقرار ساختن زمینه‌های ظهور كوچك نیست، چرا كه هدفی بس بزرگ را به دنبال خواهد داشت.

* موانع پیش ِ رو:

- الف. موانع نرم‌افزاری

یكی از مشكلاتی كه در مقابل جنبش‌ها بوده است، مشكل عدم تولید علم و تئوری متناسب با هدف‌های آن حركت بوده است. بسیاری از حركت‌هایی كه برای احیای امر دین آغاز شده است، به دلیل مشكلات نرم‌افزاری به مشكل برخورد كرده‌اند. مثلاً اگر دوران مشروطیت را بنگریم، فقدان تئوری‌هایی كه بر سر آن اجماع شود، باعث شد كه مشروطیت و مشروعیت در برابر هم قرار بگیرند و مجتهدی چون شیخ فضل‌الله نوری به دار آویخته شود. این مشكل می‌تواند هر حركت دیگری را هم آسیب برساند.

امروزه نبودن تئوری‌های جدی در باب عدالت اقتصادی از منظر اسلام، باعث شده است كه اقتصاد اسلامی به اقتصادی بدون ربا فروكاسته شود و مبانی و مبادی آن احصا نشود و عدالت‌خواهی به نقد رفتارهای ظالمانه‌ی بین فروكاسته شود. جریاناتی چون جنبش عدالتخواه دانشجویی هم در معرض همین آسیب هستند. دولتی هم كه مدعی عدالت‌گستری است، نمی‌تواند بی‌توجه به چنین امری حكومت را به پیش ببرد.

 

- ب. مشكلات سخت‌افزاری

این نوع مشكلات زمانی جدی‌تر می‌شود كه غرب و شرق و انواع مكاتب الحادی و التقاطی را در برابر جریان اصیل ببینیم و امكانات ِ بسیج‌شده‌ی استكبار برای درهم‌شكستن جنبش‌های اسلامی در نظر بیاوریم. رسانه‌های وابسته به دشمنان، روشن‌ترین و واضح‌ترین ابزار دشمن برای ایجاد تردید در صفوف نهضت‌ها و جنبش‌های اسلامی برای رسیدن به هدف هستند. ابزارهای نظامی و سركوبگرانه نیز در بسیاری از نقاط جهان علیه اسلام‌گرایی به كار گرفته شده است كه از جمله‌ی آن می‌توان به كودتا در تركیه در سال 1998 میلادی یا به جنگ تحمیلی علیه ایران در سال 1359 خورشیدی اشاره كرد.

- ج. نیروی انسانی و تشكیلات

هرچه هم كه بعد نرم‌افزاری و سخت‌افزاری یك جنبش اجتماعی و سیاسی قوی باشد، اما زمانی كه مردم با آن جنبش ارتباط برقرار نكنند، و پیام آنها را منتشر نكنند، نمی‌توان حكم به موفقیت این جنبش داد. این امر خود پاشنه‌ی آشیل حركت‌های اسلامی‌یی بوده است كه پیش از جذب و ساماندهی نیروها در میدان عمل پا گذاشته‌اند و به راحتی توسط مخالفان این حركت‌ها سركوب و منكوب شده‌اند. نداشتن ارتباط با نخبگان از سویی و ارتباط با بدنه‌ی مردم از سوی دیگر باعث شده است تا بسیاری از حركت‌ها تنها در سطح حلقه‌ی محدود جنبش باقی بماند و پس از مدتی به فراموشی سپرده شود، پیش از آنكه آن جنبش بتواند اثری را در جهت آر‌مان‌هایش داشته باشد. حاكمیت‌ها نیز تا زمانی كه پیام این گروه‌های مردمی نشده باشد و در میان اقشار گسترش پیدا نكرده باشد، آن را جدی تلقی نمی‌كنند و اصلاحی در امور نمی‌دهند.

با همه‌ی آنچه گفته شد، هرچند نمی‌توان این آسیب‌ها را نادیده گرفت، اما "آنهایی كه برای خواندن نماز صبح، منتظر طلوع خورشید می‌مانند، نمازشان قضاست " و مهدی‌باوران و مهدی‌یاوران باید تكلیف ِ خود را در زمان غیبت جامعه‌سازی در جهت جامعه‌ی آرمانی مهدوی بدانند. كه هركس در راه خدا جهد و تلاش كند، خداوند تمیز راه حق و باطل را برای او میسر می‌كند و از جایی كه در حساب نیاورده است روزی می‌دهد و رحمتش را بر او جاری می‌كند... ما به این وعده‌های الهی ایمان داریم.

منبع: فارس به نقل از نشریه الكترونیك ساعت صفر